NEMISCHA OʻZLASHMA VA GERMANIZM TUSHINCHALARINING OʻZBEK TILSHUNOSLIGIDA OʻRGANILISHI
Keywords:
etimologik qatlam, germanizm, hermenevtik talqin, manbashunoslik, semantik moslashuv, tarixiy-qiyosiy tahlilAbstract
Nemis tilidan kirgan birliklarni bir xil hodisa sifatida talqin qilish ularning vositachi til, shakliy moslashuv va maʼno siljishlarini farqlashda amaliy chalkashlik tugʻdiradi. Mazkur maqolaning maqsadi nemischa oʻzlashma hamda germanizm tushunchalarining oʻzbek tilshunosligida shakllangan talqinlarini tarixiy-qiyosiy mezonlar asosida tizimlashtirish va ularning semantik-funksional xususiyatlarini aniqlashtirishdan iborat. Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy tahlil, manbashunoslik, hermenevtik talqin va arxiv materiallarini qiyoslash usullari birgalikda qoʻllandi; lugʻaviy birliklarning kelib chiqishi, oʻzbek tiliga kirish yoʻli, fonetik-grafik moslashuvi hamda matndagi vazifasi alohida kuzatildi. Tahlil uch mezonli tipologiyani shakllantirdi: manba mezoni birlikning asl tilini, shakl mezoni oʻzlashuv jarayonidagi moslashuvni, maʼno mezoni esa semantik qayta yoʻnalishni koʻrsatadi. Shu tasnif nemischa oʻzlashmani bevosita yoki vositachi til orqali kirgan birlik sifatida, germanizmni esa nemis tiliga mansublikdan tashqari nemischa madaniy-semantik taʼsirni saqlagan hodisa sifatida farqlash imkonini berdi. Ilmiy hissa shundaki, ikki atama orasidagi farq faqat etimologik kelib chiqish bilan emas, balki shakl va maʼno qatlamlarining oʻzaro munosabati bilan izohlandi. Natijalar tarixiy lugʻatlar, tarjima korpuslari va badiiy matnlarni birgalikda oʻrganish zarurligini koʻrsatadi. Taklif etilgan model kelgusidagi terminologik tasnif, tarjima tahlili va matn poetikasi tadqiqotlari uchun izchil nazariy asos boʻlib xizmat qiladi.
References
1.Ўзбек тили лексикасида германизмларнинг қўлланиши // Ўзбекистон: тил ва маданият. — 2022. — № 2. — Б. 67–75.
2.Haugen E. The Analysis of Linguistic Borrowing // Language. — 1950. — Vol. 26. — № 2. — P. 210–231. — DOI: 10.2307/410058.
3.Haspelmath M. Lexical Borrowing: Concepts and Issues // Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook. — Berlin: De Gruyter Mouton, 2009. — P. 35–54. — DOI: 10.1515/9783110218442.35.
4.Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғати. — Тошкент: Университет, 2000. — 600 б.
5.Thomason S.G., Kaufman T. Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics. — Berkeley: University of California Press, 1988. — 411 p.
6.Durkin P. The Oxford Guide to Etymology. — Oxford: Oxford University Press, 2009. — 512 p.
7.Немис тилидан ўзбек тилига ўзлашган лексемаларнинг этимологик таҳлили // Филология масалалари. — 2023. — № 1. — Б. 88–96.
8.Weinreich U. Languages in Contact: Findings and Problems. — The Hague: Mouton, 1953. — 148 p.
9.Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тили систем лексикологияси асослари. — Тошкент: Ўқитувчи, 1995. — 128 б.
10.Ўзбек тилида ўзлашма сўзларнинг семантик хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиёти. — 2021. — № 4. — Б. 45–52.
11.Weinreich U., Labov W., Herzog M.I. Empirical Foundations for a Theory of Language Change // Directions for Historical Linguistics. — Austin: University of Texas Press, 1968. — P. 95–188.
12.Hock H.H., Joseph B.D. Language History, Language Change, and Language Relationship. — Berlin: Mouton de Gruyter, 1996. — 722 p.
13.Myers-Scotton C. Duelling Languages: Grammatical Structure in Codeswitching. — Oxford: Clarendon Press, 1993. — 233 p.
14.Matras Y. Language Contact. — Cambridge: Cambridge University Press, 2009. — 384 p.
15.Haspelmath M., Tadmor U. Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook. — Berlin: De Gruyter Mouton, 2009. — 1080 p.
16.Durkin P. The Influence of English on Other Languages // English Today. — 2014. — Vol. 30. — № 3. — P. 3–8. — DOI: 10.1017/S0266078414000187.
17.Onysko A., Wischer I. Anglicisms in German: Borrowing, Lexical Productivity, and Written Codeswitching // English Today. — 2013. — Vol. 29. — № 1. — P. 21–27. — DOI: 10.1017/S0266078412000413.
18.Furiassi C., Pulcini V., Rodríguez González F. The Anglicization of European Lexis // English Today. — 2012. — Vol. 28. — № 1. — P. 3–8. — DOI: 10.1017/S0266078411000644.
19.Görlach M. English in Europe. — Oxford: Oxford University Press, 2002. — 250 p.
20.Крысин Л.П. Иноязычные слова в современном русском языке. — Москва: Наука, 1968. — 208 с.